Jak rynek dóbr i rynek pieniądza łączą się w jedno
Wyobraź sobie, że rząd ogłasza zwiększenie wydatków publicznych. Co się stanie z PKB? Z inwestycjami? Z poziomem stóp procentowych? Na te pytania nie da się odpowiedzieć, patrząc tylko na jeden rynek. Potrzebny jest model, który łączy rynek dóbr i usług oraz rynek pieniądza w jednym układzie – i właśnie tym jest model IS-LM.
Czym jest model IS-LM?
Model IS-LM zaproponował John Hicks w 1937 roku jako graficzną interpretację Ogólnej teorii Keynesa. Jego zadaniem jest opisanie jednoczesnej równowagi na dwóch rynkach:
- Krzywa IS (Investment–Saving) – opisuje rynek dóbr i usług
- Krzywa LM (Liquidity preference–Money supply) – opisuje rynek pieniądza
Obie krzywe umieszczone są na jednym wykresie, gdzie:
- oś X to realny dochód narodowy (PKB) oznaczany jako Y
- oś Y to nominalna stopa procentowa oznaczana jako r
Punkt, w którym krzywe IS i LM przecinają się, to równowaga ogólna – jedyna kombinacja (Y*, r*), przy której oba rynki są jednocześnie w równowadze. Model IS-LM to model krótkookresowy przy założeniu stałego poziomu cen. Nie uwzględnia inflacji ani długookresowych zmian podaży. Jeśli na egzaminie pojawi się pytanie o inflację lub długi okres – model IS-LM to za mało; wówczas potrzebny jest model AD-AS.
Krzywa IS – rynek dóbr
Skąd pochodzi krzywa IS?
Krzywa IS opisuje wszystkie kombinacje dochodu (Y) i stopy procentowej (r), przy których rynek dóbr jest w równowadze. Warunek równowagi na rynku dóbr to zrównanie planowanych wydatków z produkcją:
Y = C(Y – T) + I(r) + G + NX
gdzie: C – konsumpcja (rośnie wraz z dochodem rozporządzalnym Y – T), I(r) – inwestycje (maleją przy wyższej stopie procentowej), G – wydatki rządowe, T – podatki, NX – eksport netto (w uproszczeniu traktujemy jako stałą).
Dlaczego IS jest krzywą opadającą?
Zależność między r a Y na krzywej IS jest ujemna. Działa to tak:
• Wyższa stopa procentowa (r↑) → droższy kredyt → mniejsze inwestycje (I↓)
• Mniejsze inwestycje → mniejszy popyt globalny → niższy dochód równowagi (Y↓)
Krzywa IS opada z lewej strony ku prawej: im wyższe r, tym niższe Y.
Rysunek 1. Krzywa IS – opadająca zależność między stopą procentową (r) a dochodem (Y)
Co przesuwa krzywą IS?
Krzywa IS przesuwa się w prawo (wyższy Y przy każdym poziomie r), gdy rośnie popyt na rynku dóbr. Najważniejsze czynnik toi:
- Wzrost wydatków rządowych (↑G) – ekspansywna polityka fiskalna
- Obniżka podatków (↓T) – konsumenci mają więcej do wydania
Krzywa IS przesuwa się w lewo, gdy popyt spada – np. przy cięciach wydatków rządowych lub podwyżce podatków.
Rysunek 2. Przesunięcie IS w prawo – np. wskutek wzrostu G lub spadku T. Nowa równowaga: wyższe Y*, wyższe r*.
Mnożnik fiskalny – dlaczego skutek jest większy niż impuls?
Każda złotówka wydatków rządowych uruchamia efekt mnożnikowy. Jeśli rząd wyda 1 000 zł, pracownicy firm budowlanych otrzymują wynagrodzenia i część z nich wydają dalej – co generuje kolejne dochody i kolejne wydatki. Matematycznie:
ΔY = mnożnik × ΔG, mnożnik = 1 / (1 – MPC)
MPC to krańcowa skłonność do konsumpcji, czyli część każdej dodatkowej złotówki dochodu, którą konsumenci przeznaczają na wydatki. Przy MPC = 0,8, mnożnik wynosi 5.
Uwaga: Mnożnik fiskalny działa w pełni tylko wtedy, gdy analizujemy krzywą IS w izolacji. W pełnym modelu IS-LM ekspansja fiskalna podnosi stopę procentową, co częściowo ogranicza inwestycje prywatne. Ten mechanizm – zwany efektem wypychania (ang. crowding out) – omówimy dokładnie przy policy mix.
Krzywa LM – rynek pieniądza
Skąd pochodzi krzywa LM?
Krzywa LM opisuje wszystkie kombinacje (Y, r), przy których rynek pieniądza jest w równowadze – czyli popyt na pieniądz jest równy jego podaży:
M/P = L(Y, r)
gdzie: M/P – realna podaż pieniądza (kontrolowana przez bank centralny), L(Y, r) – popyt na pieniądz: rośnie wraz z Y (motyw transakcyjny), maleje wraz z r (motyw spekulacyjny).
Dwa motywy trzymania pieniądza
Warto zrozumieć, dlaczego popyt na pieniądz zależy od obu zmiennych – Y i r:
- Motyw transakcyjny: im wyższy dochód (Y), tym więcej transakcji wykonujemy i tym więcej pieniędzy potrzebujemy „pod ręką”.
- Motyw spekulacyjny: gdy stopy procentowe są wysokie, atrakcyjne stają się obligacje – więc trzymanie gotówki kosztuje nas więcej (tracimy odsetki). Przy niskim r wolimy trzymać płynne środki.
Dlaczego LM jest krzywą rosnącą?
Zależność między Y a r na krzywej LM jest dodatnia. Mechanizm jest następujący:
- Wyższy dochód (Y↑) → więcej transakcji → wyższy popyt transakcyjny na pieniądz
- Podaż pieniądza jest stała (bank centralny jej nie zmienia w tej chwili)
- Nadmiarowy popyt → rośnie stopa procentowa (r↑), by „odciągnąć” część popytu spekulacyjnego
Krzywa LM wznosi się od lewej ku prawej: im wyższy Y, tym wyższe r.
Rysunek 3. Krzywa LM – rosnąca zależność między dochodem (Y) a stopą procentową (r)
Co przesuwa krzywą LM?
Krzywa LM przesuwa się w prawo (niższe r przy każdym Y), gdy realna podaż pieniądza rośnie:
- Wzrost nominalnej podaży pieniądza M – bank centralny skupuje obligacje (operacje otwartego rynku, jako działania ekspansywne polityki pieniężnej)
Krzywa LM przesuwa się w lewo, gdy realna podaż pieniądza maleje:
- Zmniejszenie podaży pieniądza (sprzedaż obligacji przez bank centralny, zacieśnienie monetarne, jako działania restrykcyjne polityki pieniężnej)
Rysunek 4. Przesunięcie LM w prawo – wskutek wzrostu podaży pieniądza (↑M). Nowa równowaga: wyższe Y*, niższe r*.
Uwaga: W modelu IS-LM bank centralny przesuwa LM przez zmianę podaży pieniądza (M), a stopa procentowa jest wynikiem równowagi rynkowej – nie parametrem wejściowym. Nowoczesna polityka monetarna (bezpośredni cel inflacyjny, ustalanie stopy referencyjnej) wymaga modyfikacji tego podejścia – ale na potrzeby WOG operujemy klasyczną wersją modelu.
Równowaga w modelu IS-LM
Punkt przecięcia krzywych IS i LM wyznacza parę (Y*, r*) – jedyny stan, w którym oba rynki są jednocześnie w równowadze:
- Planowane wydatki = produkcja (rynek dóbr – warunek krzywej IS)
- Popyt na pieniądz = podaż pieniądza (rynek pieniądza – warunek krzywej LM)
Poza punktem równowagi uruchamiają się mechanizmy dostosowawcze. Nadmiar popytu na jednym rynku wywołuje zmiany Y lub r, aż gospodarka powróci do punktu (Y*, r*).
Rysunek 5. Równowaga IS-LM: punkt E wyznacza jednoczesną równowagę na rynku dóbr i rynku pieniądza.
Podsumowanie – co zapamiętać
To był przegląd podstaw modelu IS-LM. Zanim przejdziemy dalej, upewnij się, że rozumiesz te kluczowe zależności:
- IS opada – wyższa stopa procentowa tłumi inwestycje i obniża dochód (r i Y są ujemnie powiązane).
- LM rośnie – wyższy dochód zwiększa popyt transakcyjny na pieniądz i podnosi stopę procentową (Y i r są dodatnio powiązane).
- IS przesuwa polityka fiskalna – zmiana G lub T przesunie krzywą IS w lewo lub prawo.
- LM przesuwa polityka monetarna – zmiana podaży pieniądza M przesunie krzywą LM w lewo lub prawo.
- Równowaga IS-LM – to jedyny punkt (Y*, r*), w którym oba rynki są jednocześnie zbilansowane.
To dopiero początek. W pełnym omówieniu IS-LM czeka Cię policy mix – co dzieje się, gdy rząd i bank centralny działają razem lub w przeciwnych kierunkach, efekt wypychania. Specjalne przypadki – pułapka płynności i klasyczny przypadek pionowej LM oraz zastosowania praktyczne, np. polityka NBP w latach 2021–2023. Pełne omówienie z wykresami, zadaniami i testami znajdziesz w kursie WOG w EduFactory.
